Om zorg te dragen dat V&V-instellingen de stijgende zorgvraag het hoofd kunnen bieden heb ik in het kader van mijn MBA eindscriptie twee scenario’s ontworpen. Een maximaal scenario en een minimaal scenario.
In het maximale scenario wordt geschetst hoe de toegenomen zorgvraag in toom gehouden kan worden. Technologische en maatschappelijke ontwikkelingen spelen hierbij een belangrijke rol. De technologische ontwikkelingen zorgen ervoor dat mensen langer behandeld kunnen worden en dragen tevens bij aan nieuwe behandelmethoden. Daarnaast kan door technologische ontwikkelingen substitutie van activiteiten plaatsvinden waardoor de krapte op de arbeidsmarkt afneemt. De maatschappelijke ontwikkelingen richten zich meer op een veranderde leefstijl en het creëren van sociale netwerken door een toename van het aantal eenpersoonshuishoudens.
In het minimale scenario is het uitgangspunt dat er een paradigmashift plaatsvindt van zorg naar gezondheid. V&V-organisaties richten zich niet meer op de zorgvraag maar juist op de ondersteuning van de gezondheid van de cliënt. Dit betekent een afname van de zorgvraag en vraagt een andere kijk van V&V-organisaties. In dit scenario spelen vooral politieke ontwikkelingen een rol. De nadruk komt te liggen bij de eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid van de cliënt. De emancipatie van de cliënt zet door en de service voor de klant wordt steeds belangrijker.

De beide scenario’s zijn in het veld bij zorgbestuurders getoetst. Alvorens ze naar de scenario’s te vragen is de vraag gesteld hoe de ouderenzorg er in de toekomst uit ziet. Volgens de respondenten is er sprake van een verschuiving naar ondersteuning thuis, ofwel naar zorg in de eigen omgeving. Ouderen blijven langer zelfstandig wonen en ontvangen daar de zorg. Wonen en zorg wordt steeds verder gescheiden. Er komt ook een grotere scheiding tussen eenvoudige en luxe woonvormen. De cliënt wordt veeleisender. Er komt meer nadruk op hotelfuncties en services.
Daar tegenover staat dat volgens de ondervraagde zorgbestuurders er in 2015 sprake is van een beperkter basispakket met daarnaast pluspakketten voor diegene die dat kunnen en willen betalen. Het basispakket is soberder geworden ten opzichte van 2009.
Over de gevolgen voor de V&V-instellingen zijn de respondenten het op grote lijnen met elkaar eens. V&V-organisaties dienen te investeren in kleinschalige woonvormen met individueel gerichte zorg. Er moet echt geluisterd worden naar de klant en de zorg wordt cliëntvriendelijker, cliëntgerichter en met meer respect uitgevoerd. Dit betekent een cultuuromslag voor medewerkers die zich meer op service dan op zorg moeten richten. V&V-organisaties worden gedwongen marktgerichter te opereren met aandacht voor hun klantgroepen.

Vervolgens zijn de zorgbestuurders bevraagd op elementen uit beide scenario’s. Hieruit komt naar voren dat bestuurders zowel elementen uit het scenario over het in toom houden van de stijgende zorgvraag als het scenario met de paradigmashift naar gezondheid herkennen. Echter wanneer doorgevraagd wordt naar de betekenis voor V&V-instellingen blijkt dat zorgbestuurders geneigd zijn activiteiten te ondernemen die zich richten op het beheersen van de zorgvraag. Dit terwijl het juist van belang is om zich te gaan richten op gezondheid en de servicemarkt.

Geconcludeerd kan worden dat het minimale scenario het meest waarschijnlijk wordt geacht door de ondervraagde bestuurders,  maar dat teruggevallen wordt in gedrag wat behoort bij het maximale scenario, het in toom houden van de toegenomen zorgvraag. Voor V&V-organisaties is het dus van belang om de beleidsvorming te richten op het minimale scenario, zich richten op de gezondheid van de cliënt in plaats van de zorgvraag. Er moet in elk geval worden voorkomen dat vervallen wordt in gedrag passend bij het in toom houden van de zorgvraag.

Zoals veel mensen die een MBA-opleiding beginnen wisselde ik van baan en ik zat redelijk rap vol in de opdrachten. Leuk dat studeren, maar geld verdienen was net iets belangrijker. Toen keek het volgende life-event om de hoek: trouwen.Dus daar ging alle tijd en energie heen. Niet dat trouwen veel tijd kost maar het was het volgende excuus om de eindscriptie weer wat op te schuiven.

Na het trouwen even bijkomen en toe werd ik partner bij C3 en weer schoof de eindscriptie wat naar achteren, totdat er een definitieve deadline gesteld werd, de zomer van 2009. Inmiddels zwanger van Ella en half mei uitgerekend bedacht ik dat de eindscriptie een mooi doel was in mijn verlofperiode.

Ella zag op 15 mei het levenslicht en de deadline van 1 augustus kwam met rasse schreden dichterbij. Want weliswaar de hele dag thuis en “niks” te doen. Het was toch wel even schakelen “ineens” een baby in huis. Even overwoog ik om de eindscriptie aan de wilgen te hangen. Maar ja, dat past niet in mijn woordenboek: opgeven en al helemaal niet als de finishlijn in beeld is.

Dus tussen alle voedingen en luiers door, heb ik hard gewerkt om de scriptie tot een goed einde te brengen en dat is gelukt. Vanmiddag mocht ik mijn boekwerk komen verdedigen en met succes: de eindbeoordeling was een 8. Het heeft even geduurd, het kostte al met al wat energie, wellicht maakt dat het euforische gevoel: GELUKT! Vanaf heden staat er MBA achter mijn naam.

En waar die scriptie over ging? De ouderenzorg in 2015 maar daarover later meer.

Vrouwen leven langer dan mannen, maar de gezonde levensverwachting is ongeveer gelijk.  Daarnaast lijden vrouwen vaker aan meerdere ziekten tegelijk en bovendien leven zij daar langer mee. Over het algemeen komen chronische aandoeningen meer voor bij vrouwen. Chronische ziekten zijn per definitie blijvend, maar de mate waarin ze tot beperkingen leiden, varieert wel.
De ervaren gezondheid is weliswaar subjectief maar blijkt ook een goede voorspeller voor het gebruik van gezondheidszorgvoorzieningen. Vrouwen voelen zich over het algemeen minder gezond dan mannen.

Vrouwen verliezen vaker hun partner en worden vaker ziek dan mannen. Vrouwen gebruiken dan ook meer zorg dan mannen. Het verschil hangt uiteraard samen met de zorg rondom zwangerschap en geboorte maar is daarnaast ook het gevolg van de hogere levensverwachting van vrouwen. Bovendien zijn vrouwen vaker alleenstaand en doen daardoor een groter beroep op formele ouderenzorg.

Bij mannen wordt verlies van kwaliteit van leven veroorzaakt door: hart- en vaatziekten en chronische bronchitis. Oudere vrouwen roken minder vaak en drinken minder alcohol dan oudere mannen.
Bij vrouwen spelen juist artrose, gezichtsverlies en hartziekten een rol.

Personen die enkelvoudige huishoudelijke verzorging vragen zijn vaker vrouw.

Een lagere opleiding gaat doorgaans gepaard met een lager inkomen. Groepen met lagere inkomens wonen vaak in minder gezonde woningen, minder aantrekkelijke buurten, werken in de gevaarlijkste beroepen, hebben minder beschikking over gezonde producten (veilige auto’s en gezonde voeding) en minder gelegenheid tot stoom afblazen. Bovendien verkeren ze vaak in moeilijker leefomstandigheden dan de welgestelde Nederlanders, ze hebben minder controle over eigen leven of werk, meer dagelijkse beslommeringen, ongunstigere verhouding tussen en inspanningen en (materiële) beloning, meer ingrijpende levensgebeurtenissen (scheiding en overlijden dierbaren). Dit resulteert uiteindelijk vaak in een ongezondere leefstijl (tabaksgebruik, verslavingsproblemen, ongezonde voedingsgewoonten).

Mensen met een laag inkomen bezoeken bovendien vaker de huisarts maar meer nog kennen zij een fors verhoogde frequentie van ziekenhuisopnamen (100%). Daarnaast is zowel het geneesmiddelengebruik als het bezoek aan de specialist bij lagere inkomensgroepen aanzienlijk hoger dan bij hogere inkomensgroepen (ca. 35%). Inkomen heeft dus zeker een zelfstandige invloed op de zorgconsumptie.

In de Rapportage ouderen 2006 valt te lezen:
“Het persoonsgebondenbudget (PGB) is sinds 1995 een alternatief voor de zorg in natura, de thuiszorg. Opvallend is dat tien jaar na de invoering 45% van de ouderen met matige of ernstige lichamelijke beperkingen niet op de hoogte is van het bestaan van pgb’s.”

En in Gezondheid en welzijn van allochtone ouderen:
Allochtonen, met name Turken en Marokkanen, beschikken nauwelijks over de hulp van thuiszorg. Er worden hiervoor een aantal oorzaken genoemd:
• Onbekendheid met voorzieningen
• Grotere beschikbaarheid van mantelzorg
• Aanbod spoort niet met de zorgvraag
• Eigen bijdrage
Aan niet-gebruikers is gevraagd of ze bekend zijn met de thuiszorg. Lang niet iedereen blijkt op de hoogte te zijn van het bestaan van deze voorziening. Zo is slechts 65% van de Turken van 55 jaar en ouder bekend met de thuiszorg. Een kwart van de Marokkaanse vrouwen en Marokkaanse mannen van 65 jaar en ouder zijn niet vertrouwd met het begrip thuiszorg. Autochtone ouderen zijn wel bekend met de thuiszorg. Maar of ze dan meteen ook weten hoe ze die moeten aanvragen?

Ofwel het fenomeen thuiszorg geniet dan nog wel (enige) bekendheid, al laat die te wensen over bij allochtonen. PGB is nog geen alom bekend begrip. Dat zijn dingen die ik bijzonder vind, waar ik me over verbaas. Ik zit me dan ook af te vragen of dat alleen onder ouderen zo is. Of zou mijn sociale omgeving ook niet weten wat PGB is? Zou mijn omgeving eigenlijk weten hoe je thuiszorg aanvraagt? Wat het CIZ is en wat het RIO?
Tijd voor een klein onderzoekje. Ik zal u op de hoogte houden van de resultaten.

Het CBS meldt verder dat opleidingsniveau geen onderscheid oplevert in het aantal bezoeken van huisarts, fysiotherapeut of medisch specialist door ouderen, dit tegen de verwachting in.

De volksgezondheid toekomst verkenning 2006 maakt echter melding dat laagopgeleiden minder lang leven en meer gezondheidsproblemen hebben. Blijkbaar consumeren ze niet meer zorg, zo stelt het CBS. Laagopgeleiden hebben vaker een chronische aandoening en zelfs veel vaker meerdere aandoeningen. Relatief grote verschillen tussen opleidingsgroepen zijn er voor lichamelijke beperkingen, ervaren gezondheid en gewrichtsaandoeningen. Er is ook een aantal chronische aandoeningen die even vaak voorkomen onder laag- als onder hoogopgeleiden, namelijk chronisch eczeem, psoriasis, kanker en darmstoornissen. Geen van de onderzochte aandoeningen komt vaker voor onder hoogopgeleiden.

Verschillende studies laten deze resultaten zien. Toch stelt het CBS dat ze niet vaker gebruik maken van huisarts, fysiotherapeut of medisch specialist. Ik kan het niet verklaren, u wel?

Een scenario (het woord is afkomstig van toneel/film) is een beschrijving van een mogelijke toekomst, waarbinnen een bepaald plan ontwikkeld kan worden. Aangezien de toekomst niet voorspeld wordt, omvat een scenariostudie meestal meerdere scenario’s.

De scenario’s zijn uiteraard afhankelijk van de creativiteit van de schrijver, maar ook van het referentiekader van de schrijver. Het is goed om als schrijver van scenario’s je dat bewust te zijn.

Een en ander werd mooi geïllustreerd in het boek “Ondernemen is vooruitzien” van Peter Schwarz. Hij is een autoriteit op het gebied van scenarioplanning en heeft in “Ondernemen is vooruitzien” zijn ervaringen beschreven. In zijn boek haalt hij een voorbeeld aan van Arie de Geus. Dit voorbeeld zegt in mijn ogen alles over referentiekader. 

Een inboorling uit een afgelegen berggemeenschap werd naar een grote stad gebracht. In deze berggemeenschap heeft de tijd stil gestaan. Toen de inboorling terugkwam vertelde hij wat hem het meest was opgevallen. Dat was dat hij gezien had hoe iemand met een kruiwagen meer bananen kon vervoeren dan dat hij ooit voor mogelijk had gehouden. Auto’s en wolkenkrabbers waren hem nauwelijks opgevallen. Hij was er immers niet op voorbereid om ze te zien. Hij was er blijkbaar wel klaar voor om te zien hoe die ongehoord grote lading bananen vervoerd kan worden.

Barbara Tuchman formuleert het als volgt: “De mens zal niet geloven wat niet in zijn plannen past of niet overeenkomt met eerdere verworven inzichten”.

Nu rijst de vraag: op welke zaken ben ik, als schrijver van de genoemde scenario’s, niet voorbereid om ze te zien?

Daar werd mijn interesse gewekt door het volgende: tussen de GGD-regio’s in Nederland bestaan aanzienlijke verschillen in gezondheid en het vóórkomen van risicofactoren voor ziekte en sterfte. Zo bedraagt het verschil tussen de regio’s met de hoogste en de laagste gezonde levensverwachting bijna twaalf jaar. Het verschil in levensverwachting tussen de verschillende regio’s bedraagt drie jaar. Ofwel in de ene regio worden mensen gemiddeld drie  jaar ouder dan in de andere. Interessant is ook het percentage rokers per regio: dit varieert van 28% tot 36%. Daarnaast heeft de regio met de meeste dikke mensen bijna 2,5 keer zoveel dikke inwoners als de regio met de minste dikke mensen.

Die geografische verschillen zijn min of meer een vertaling van sociaal-economische en etnische gezondheidsverschillen.  Mensen met een lage sociaal-economische status (SES= een laag opleidingsniveau en een laag inkomen) leven gemiddeld vier jaar korter. Ook onder allochtonen komen gemiddeld meer gezondheidsproblemen voor, vaak is ook hun inkomenspositie ongunstig. Mensen die laagopgeleid zijn hebben vaker (meerdere) chronische aandoeningen. Daarbij komt dat mensen met een lage SES vaak in achterstandswijken wonen. Deze wijken nodigen ook niet bepaald uit tot een gezonde leefstijl.

Onderstaand een overzichtje met de regio’s met de hoogste en laagste levensverwachting, de regio’s met de meeste en de minste rokers, de regio’s met de meeste en de minste dikke mensen en de regio’s waar het meest en het minst gezond bewogen wordt.

De regio’s met de hoogste levensverwachting:
1. Regio Amstelland en Meerlanden
2. Regio Zuid Holland West
3. Regio Midden-Holland

De regio’s met de laagste levensverwachting:
1. Regio Oostelijk Zuid-Limburg
2. Regio Den Haag
3. Regio Amsterdam

De regio’s met het laagste percentage rokers:
1. Regio Zuid Holland West
2. Regio Noord Kennemerland
3. Flevoland

Het hoogste percentage rokers woont in:
1. Regio Eindhoven
2. Regio Oostelijk Zuid-Limburg
3. Provincie Groningen

De regio’s met de minste mensen met obesitas:
1. West-Friesland
2. Regio Noordwest Veluwe
3. Regio Nijmegen

De regio’s met de meeste mensen met obesitas:
1. Regio Rivierenland
2. Regio Nieuwe Waterweg Noord
3. Zuidhollandse Eilanden

De regio’s waar de meeste inwoners gezond bewegen:
1. Kop van Noord Holland
2. West-Friesland
3. Regio Gelre-IJssel

De regio’s waar de minste mensen gezond bewegen:
1. Rotterdam
2. Regio Nieuwe Waterweg Noord
3. Westelijke Mijnstreek

Ben je benieuwd hoe jouw regio scoort? Klik dan op onderstaande figuur, afkomstig uit de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2006 en kijk hoe jouw regio ervoor staat.

Het aapje afstuderen zit helaas nog steeds op mijn schouder en dat maakt dat ik me deze week bijna volledig afgesloten heb van de buitenwereld om een enorme slag te slaan. Tot op heden gaat dat aardig. Eerst druk geweest met alles weer bij elkaar zoeken, inlezen, boeken en literatuur verzamelen en aan de slag. Ik ben niet ontevreden met de voortgang.

Maar goed over aapjes gesproken: in een van mijn studieboeken over toekomstonderzoek las ik het volgende verhaaltje wat ik jullie niet wil onthouden:

Apen en een banaan

Een wetenschappelijk experiment naar gedrag van apen verloopt als volgt. In een kooi met apen wordt een banaan opgehangen boven een trap. Op het moment dat een aap de banaan ziet en de trap opklimt, worden alle andere apen nat gespoten. Dat gaat net zo lang door tot een aap door zijn kameraden wordt belet om de trap op te klimmen als weer een banaan wordt opgehangen.

Dan vervangen de wetenschappers één aap uit de kooi door een nieuwe. De nieuwe aap bemerkt de banaan, wil hem pakken maar wordt door zijn soortgenoten belet om in de buurt van de trap te komen. Na een paar pogingen heeft hij zijn les geleerd: als jein de buurt van de trap komt, krijg je een pak slaag. Er wordt weer een aap vervangen en ook hij krijgt zijn lesje. Dat gaat door tot de oorspronkelijke bezetting is vervangen door nieuwe apen. Er zitten nu alleen apen in de kooi die nooit zijn natgespoten.

Er wordt een nieuwe banaan in de kooi gehangen. Het is echter voor alle apen volstrekt taboe om hem te grijpen. Alleen weten ze niet waarom. “Zo doen we dat hier altijd”.

Na bijna een jaar een aapje op mijn schouder gehad te hebben, heb ik het afstuderen weer opgepakt. Gewend aan mijn functie als extern adviseur, mijn huwelijk op een van de weinige zomerse dagen gevierd, er zijn eigenlijk geen redenen te bedenken waarom ik het nu niet zou doen. Behalve dat ik ondergedompeld ben in het werk, maar zo is er altijd een excuus te verzinnen.

Uit de statistieken van deze weblog komt naar voren dat de artikelen betreffende mijn scriptie populaire pagina’s zijn. Ze behoren tot de meest gelezen pagina’s van deze blog. Blijft het dus nog bijzonderder dat er geen suggesties zijn binnengekomen waar ik mijn gegevens vandaan kan halen. Eerder schreef ik immers al over mijn verbazing dat er geen panklaar overzicht is van de cliënten in V&V-instellingen. Her en der is wat deelinformatie te verkrijgen als het gaat om aantallen cliënten, ook nog wel per geslacht en leeftijd. De andere kenmerken liggen dus niet voor het oprapen. Het blijkt niet eenvoudig een aantal paragrafen te schrijven over de cliënten in V&V-instellingen, uitgesplitst naar leeftijd, geslacht, etniciteit, opleidingsniveau en inkomen.

Het verzamelen van gegevens wissel ik af met het verdiepen in toekomst onderzoek. Zo heb ik inmiddels gelezen dat er vijf typen toekomstonderzoekers zijn volgens Patrick van der Duin en Hans Stavleu. Ik behoor, voor zover ik dat nu kan beoordelen,  tot het soort “future proces experts”. Dit houdt eigenlijk in dat mijn toekomstbeelden nog niet uitblinken maar dat ik de vaardigheid van het toepassen van toekomstonderzoek bezit. Wellicht blijk ik in de loop van het afstudeerproces nog van type toekomstonderzoeker te veranderen.

Maar goed, een doorstart is gemaakt, ik ben druk aan het lezen en voorzichtig aan het schrijven. Mocht je nu tips hebben hoe de informatieverzameling eenvoudiger te laten verlopen, ik houd me aanbevolen.